​THÁCH THỨC NHÂN LỰC CHO CÔNG NGHỆ 4.0

Chưa bao giờ cụm từ “Cách mạng công nghiệp 4.0” lại được nhắc đến và được sử dụng một cách rầm rộ và rộng rãi như ngày nay. Xuất hiện ngày càng nhiều và dày đặc trên hầu hết các phương tiện thông tin đại chúng, các diễn đàn và cả các kênh mạng xã hội với sự tham gia đánh giá, bình luận và thậm chí phỏng đoán của nhiều tầng lớp xã hội, Cách mạng công nghiệp 4.0 dường như đã trở thành một từ khóa bắt buộc không thể bỏ sót. Con số 4.0 được đem làm “chuẩn mực” hướng đến cho các lĩnh vực khác để rồi từ đó xuất hiện “Giáo dục 4.0”, “Y tế 4.0” hay thậm chí là “Du lịch 4.0”.

Phải chăng đang có quá nhiều niềm tin, sự lạc quan và niềm hào hứng cho một viễn cảnh tươi đẹp mà cuộc “Cách mạng công nghiệp 4.0” có thể mang lại? Chỉ cần một bài thử đơn giản với các phép tìm kiếm trên công cụ tìm kiếm Google là “Việt Nam Cách mạng công nghiệp 4.0 cơ hội” và “Việt Nam Cách mạng công nghiệp 4.0 thách thức” sẽ cho ra những con số rất đáng để chúng ta phải lưu tâm. “Cơ hội” cho ra hơn 4 triệu kết quả trong khi “Thách thức” chỉ xuất hiện có hơn bốn trăm ngàn lần. Thoạt nhìn vào tỉ lệ 10 cơ hội trên 1 thách thức này, có lẽ nhiều người sẽ cho rằng Việt Nam chúng ta đã sẵn sàng thực hiện các bước “nhảy vọt”, “đón đầu” trong cuộc cách mạng công nghiệp lần này, hay ít ra là về mặt ý chí. Tuy vậy, thực tế thì lại khác hẳn, thậm chí là khác xa rất nhiều. Theo kết quả đánh giá mới nhất trong báo cáo về “Mức độ sẵn sàng cho nền sản xuất tương lai (công nghiệp 4.0)” của Diễn đàn kinh tế thế giới xuất bản đầu năm 2018 thì chỉ có 20 quốc gia thật sự đã sẵn sàng cho những thay đổi mà Cách mạng công nghiệp 4.0 đang và sẽ mang lại, và Việt Nam không hề xuất hiện trong danh sách đó(khu vực Đông Nam Á có hai đại diện là Singapore và Malaysia). Báo cáo này cũng đánh giá và sắp xếp hơn một trăm quốc gia vào 4 nhóm khác nhau với mức độ sẵn sàng và khả năng bắt kịp khác nhau cho công nghiệp 4.0. Việt Nam chúng ta không may lại được phân vào nhóm thấp nhất với rủi ro bị tác động tiêu cực và bị bỏ lại cao nhất. Có hai tiêu chí đánh giá quan trọng là khả năng công nghệ và nguồn nhân lực thì cả hai Việt Nam đều chỉ được chấm dưới mức trung bình trên thang điểm 10. Không có công nghệ sẽ dẫn đến thua thiệt trong cạnh tranh nhưng có thể khắc phục được bằng cách nhập khẩu và chuyển giao, nhưng không có con người sẵn sàng nắm bắt và áp dụng công nghệ thì thật sự là rủi ro to lớn cho nền sản xuất, và rộng hơn là nền kinh tế nước nhà.

Đi kèm với Cách mạng công nghiệp 4.0 là những công nghệ mới đột phá đặc biệt là những công nghệ liên quan đến sự chuyển đổi số như robotics, trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IOT) và máy in 3D sẽ làm thay đổi căn bản nền sản xuất toàn cầu hiện nay. Ở góc độ vi mô, máy móc sẽ thay thế một cách triệt để con người trong nhiều lĩnh vực. Nhiều ngành nghề sẽ biến mất dẫn đến sự dịch chuyển lao động mạnh mẽ vào các ngành nghề mới yêu cầu các năng lực đặc biệt hơn, đó là sự thất thế của lao động phổ thông, lao động trình độ thấp. Còn ở góc độ vĩ mô, các quốc gia phát triển sẽ tái lập hàng loạt các phân xưởng, nhà máy thông minh và tự động hóa cao ở ngay trong nước và sát cạnh nơi có nhu cầu trong khi ngừng đầu tư và thậm chí đóng cửa các cơ sở sản xuất của mình ở nước ngoài, đó là sự thất thế của các quốc gia sản xuất gia công.

Việt Nam đang đứng trước cùng lúc hai nguy cơ: Một là nguy cơ dư thừa lao động phổ thông, lao động trình độ thấp một khi các ngành công nghiệp với thế mạnh là nguồn nhân công giá rẻ trở thành thế yếu và hai là nguy cơ không có, đúng hơn là chưa kịp chuẩn bị đủ nhân lực cho các ngành công nghiệp mới, các mô hình sản xuất mới mà Công nghiệp 4.0 mang lại. Cả hai đều sẽ rất là khó khăn đối với Việt Nam khi biết rằng nền sản xuất của Việt Nam không phải là đang ở trình độ 3.0 mà là đang trong một trạng thái pha trộn phức tạp giữa 1.0, 2.0 và 3.0. Đào tạo nhân lực hiện nay ở đa số các cơ sở đào tạo, đặc biệt là bậc Đại học ở Việt Nam vẫn còn chú trọng vào lý thuyết và tập trung cho chuyên ngành, thật sự chưa đáp ứng được nhu cầu lao động của hiện tại và còn xa mới có thể đón đầu được nhu cầu trong những năm sắp đến. Với tác động ngày càng nhanh và càng biến động của Cách mạng công nghiệp 4.0 thì việc đoán biết được các chuyển dịch, biến mất và ra đời các ngành nghề sẽ khó khăn gấp bội.

Tuy vậy, nếu như nói có một nghề mà Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ không triệt tiêu mà thậm chí còn tô đậm sự hiện hữu của nó thì đó chính là nghề “Sáng tạo”. Mọi người học, ngoài chuyên môn của mình bất kể là kỹ thuật, khoa học hay văn hoá – nghệ thuật, thì đều cần được đào tạo thêm nghề “Sáng tạo” này. Ở các quốc gia phát triển, việc đào tạo “Sáng tạo” đã được triển khai từ nhiều năm nay ở đầy đủ các khía cạnh của nó.

Trả lời